Με λίγα λόγια
- Το ξαναδιάβασμα και η υπογράμμιση δίνουν αίσθηση γνώσης αλλά λίγη μόνιμη μάθηση.
- Οι πιο αποδοτικές τεχνικές είναι η ανάκληση (αυτο-τεστ) και η κατανεμημένη επανάληψη.
- Στα Μαθηματικά και τη Φυσική βοηθά η ανάμιξη διαφορετικών τύπων ασκήσεων.
- Ο μαθητής που ξέρει να ελέγχει τι δεν ξέρει (μεταγνώση) προχωρά πιο γρήγορα.
- Ο ύπνος είναι μέρος της μάθησης, όχι χαμένος χρόνος.
Γιατί «διάβασα πολύ» δεν σημαίνει «έμαθα»
Σχεδόν κάθε μαθητής έχει ζήσει το ίδιο σενάριο: διάβασε το κεφάλαιο τρεις φορές, το ένιωθε γνωστό, και στο διαγώνισμα δεν μπορούσε να το γράψει. Η εξήγηση είναι απλή. Όταν ξαναδιαβάζουμε, το κείμενο μας φαίνεται οικείο και το μπερδεύουμε με το ότι μπορούμε να το ανακαλέσουμε. Στο διαγώνισμα όμως κανείς δεν μας δίνει το κείμενο μπροστά μας.
Μια μεγάλη ανασκόπηση ερευνών στη γνωστική ψυχολογία αξιολόγησε δέκα δημοφιλείς τεχνικές μελέτης με βάση εκατοντάδες έρευνες. Μόνο δύο χαρακτηρίστηκαν «υψηλής χρησιμότητας». Η υπογράμμιση και το ξαναδιάβασμα χαρακτηρίστηκαν «χαμηλής χρησιμότητας». Παρακάτω θα βρείτε τις τεχνικές που δουλεύουν και πώς τις εφαρμόζει ένας μαθητής στην πράξη. Αν είστε γονιός που ψάχνει πλαίσιο για το παιδί, δείτε και τον οδηγό επιλογής φροντιστηρίου.
1. Ανάκληση: τέσταρε τον εαυτό σου αντί να ξαναδιαβάζεις
Η ανάκληση (retrieval practice) σημαίνει να προσπαθείς να θυμηθείς κάτι χωρίς να το βλέπεις: κλείνεις το βιβλίο και γράφεις ό,τι θυμάσαι, λύνεις ερωτήσεις, κάνεις flashcards. Σε γνωστά πειράματα, οι μαθητές που τεστάρισαν τον εαυτό τους θυμόντουσαν μια εβδομάδα αργότερα αισθητά περισσότερα από όσους απλώς ξαναδιάβασαν το ίδιο κείμενο, παρότι οι δεύτεροι ένιωθαν πιο σίγουροι.
Στην πράξη:
- Μετά από κάθε ενότητα, κλείσε το βιβλίο και γράψε σε ένα λευκό φύλλο τα βασικά σημεία.
- Σύγκρινε με το βιβλίο και σημείωσε με άλλο χρώμα ό,τι ξέχασες.
- Λύνε ερωτήσεις του σχολικού βιβλίου πριν δεις τις απαντήσεις.
2. Κατανεμημένη επανάληψη: λίγο και συχνά νικά το «όλα μαζί»
Αν διαβάσεις ένα κεφάλαιο 3 ώρες σε μία μέρα, θα το ξεχάσεις γρηγορότερα από ό,τι αν το δουλέψεις 3 φορές από μία ώρα σε διαφορετικές μέρες. Αυτό είναι το φαινόμενο της κατανομής (spacing effect), από τα πιο σταθερά ευρήματα της ψυχολογίας της μάθησης. Οι έρευνες δείχνουν ότι όσο πιο μακριά είναι η εξέταση, τόσο μεγαλύτερο πρέπει να είναι και το διάστημα ανάμεσα στις επαναλήψεις.
Στην πράξη: ένα απλό πρόγραμμα είναι επανάληψη την επόμενη μέρα, μετά από 3 μέρες, μετά από μία εβδομάδα και μετά από τρεις εβδομάδες. Αναλυτικά θα το βρείτε στο άρθρο μας για την κατανεμημένη επανάληψη (spaced repetition).
3. Ανάμιξη ασκήσεων (interleaving)
Στα περισσότερα βιβλία οι ασκήσεις είναι ομαδοποιημένες: 20 ασκήσεις με παραγώγους, μετά 20 με ολοκληρώματα. Ο μαθητής όμως στο διαγώνισμα πρέπει πρώτα να αναγνωρίσει ποια μέθοδος χρειάζεται. Έρευνες στα Μαθηματικά έδειξαν ότι όταν οι ασκήσεις ανακατεύονται, η εξάσκηση φαίνεται πιο δύσκολη, αλλά η απόδοση στο τελικό τεστ είναι αισθητά καλύτερη.
Στην πράξη: όταν έχεις καλύψει 2 με 3 κεφάλαια, φτιάξε μικτά φυλλάδια με ασκήσεις από όλα, χωρίς τίτλο κεφαλαίου.
4. Λυμένα παραδείγματα, σωστά αξιοποιημένα
Για κάτι καινούριο, η μελέτη ενός λυμένου παραδείγματος βοηθά περισσότερο από το να «παλεύεις» μόνος από την αρχή, γιατί δεν υπερφορτώνεται η μνήμη εργασίας. Το κλειδί είναι το επόμενο βήμα: μετά το λυμένο, λύσε μόνος σου μια παρόμοια άσκηση χωρίς να κοιτάς. Έτσι το παράδειγμα γίνεται γνώση και όχι απλή αντιγραφή.
5. Ερωτήσεις «γιατί» και αυτοεξήγηση
Όταν ο μαθητής ρωτά «γιατί ισχύει αυτό;» και προσπαθεί να το εξηγήσει με δικά του λόγια, συνδέει τη νέα γνώση με όσα ήδη ξέρει. Αυτή η τεχνική (elaborative interrogation και self-explanation) έχει καλά αποτελέσματα κυρίως σε θεωρητικά μαθήματα. Μια δημοφιλής εκδοχή της είναι η μέθοδος Feynman: εξήγησε το θέμα σαν να το διδάσκεις σε ένα μικρότερο παιδί.
6. Λέξεις και εικόνα μαζί (διπλή κωδικοποίηση)
Ένα διάγραμμα, ένας χάρτης εννοιών ή ένα σχήμα δίπλα στο κείμενο δίνει στη μνήμη δύο δρόμους για την ίδια πληροφορία. Στη Βιολογία, την Ιστορία και τη Φυσική αυτό κάνει μεγάλη διαφορά. Η πιο αποδοτική εκδοχή είναι να φτιάχνει ο μαθητής τον χάρτη από μνήμης και μετά να τον ελέγχει, γιατί έτσι συνδυάζεται με την ανάκληση. Δείτε πώς στο άρθρο για τους εννοιολογικούς χάρτες.
7. Μεταγνώση: να ξέρεις τι δεν ξέρεις
Μεταγνώση είναι η ικανότητα του μαθητή να σχεδιάζει, να παρακολουθεί και να αξιολογεί τη δική του μάθηση. Σύμφωνα με μεγάλες συγκεντρωτικές εκπαιδευτικές μελέτες, οι προσεγγίσεις μεταγνώσης και αυτορρύθμισης συνδέονται κατά μέσο όρο με περίπου 8 μήνες επιπλέον πρόοδο μέσα σε μία σχολική χρονιά, με πολύ χαμηλό κόστος.
Στην πράξη:
- Πριν διαβάσεις: «Τι πρέπει να μπορώ να κάνω στο τέλος;»
- Κατά τη μελέτη: «Μπορώ να το εξηγήσω χωρίς το βιβλίο;»
- Μετά το διαγώνισμα: ένα τετράδιο λαθών, όπου γράφεις κάθε λάθος, γιατί έγινε και πώς θα το αποφύγεις.
8. Ύπνος: το κομμάτι της μάθησης που γίνεται χωρίς βιβλία
Κατά τη διάρκεια του ύπνου ο εγκέφαλος εδραιώνει όσα μάθαμε μέσα στη μέρα. Οι ερευνητές της μνήμης περιγράφουν τον ύπνο ως ενεργό μέρος της διαδικασίας της μάθησης. Το ξενύχτι πριν από το διαγώνισμα μπορεί να δίνει μια ώρα ακόμη διαβάσματος, αλλά συχνά κοστίζει σε συγκέντρωση και ανάκληση την επόμενη μέρα.
Τι να σταματήσεις να κάνεις
- Υπογράμμιση όλης της σελίδας. Δίνει αίσθηση προόδου, αλλά ο εγκέφαλος δεν δουλεύει.
- Ξαναδιάβασμα χωρίς έλεγχο. Αν δεν κλείσεις το βιβλίο, δεν ξέρεις τι θυμάσαι.
- Διάβασμα με το κινητό δίπλα. Κάθε ειδοποίηση διακόπτει τη συγκέντρωση.
- «Είμαι οπτικός τύπος, δεν μπορώ να διαβάσω κείμενο». Η ιδέα ότι μαθαίνουμε καλύτερα όταν η διδασκαλία ταιριάζει σε ένα «μαθησιακό στυλ» δεν έχει στηριχθεί από την έρευνα. Όλοι οι μαθητές ωφελούνται από λέξεις και εικόνα μαζί.
- Διάβασμα μόνο τις παραμονές. Το «στριμωγμένο» διάβασμα φέρνει βαθμό για μία μέρα και κενά για την επόμενη τάξη.
Ένα εβδομαδιαίο πλάνο που τα συνδυάζει όλα
| Μέρα | Τι κάνω |
|---|---|
| Δευτέρα έως Πέμπτη | Νέα ύλη: διάβασμα, λυμένα παραδείγματα, 10 λεπτά ανάκληση στο τέλος κάθε μαθήματος |
| Παρασκευή | Επανάληψη όσων έγιναν τη Δευτέρα και την Τρίτη, με ερωτήσεις από μνήμης |
| Σάββατο | Μικτό φυλλάδιο ασκήσεων από 2 με 3 κεφάλαια, ενημέρωση τετραδίου λαθών |
| Κυριακή | Σύντομη επανάληψη του κεφαλαίου της προηγούμενης εβδομάδας και ξεκούραση |
Για βοήθεια στην οργάνωση του χρόνου δείτε και τις συμβουλές οργάνωσης μελέτης για Γυμνάσιο και Λύκειο.
Πώς τις εφαρμόζουμε στο Διακρότημα Καλαμαριάς
Οι τεχνικές αυτές δεν είναι θεωρία για εμάς. Τα προγραμματισμένα διαγωνίσματα είναι ανάκληση. Οι σεμιναριακοί κύκλοι επανάληψης είναι κατανεμημένη επανάληψη. Τα φυλλάδια με ασκήσεις από πολλά κεφάλαια είναι ανάμιξη. Και η συζήτηση μετά από κάθε διαγώνισμα βοηθά τον μαθητή να καταλάβει τι δεν ξέρει ακόμη. Δείτε περισσότερα για το σύστημά μας ή ελάτε να γνωρίσετε το φροντιστήριο στην Καλαμαριά.
Συχνές ερωτήσεις
Ποια είναι η καλύτερη τεχνική διαβάσματος;
Με βάση την έρευνα, η ανάκληση (να τεστάρεις τον εαυτό σου) και η κατανεμημένη επανάληψη έχουν την ισχυρότερη τεκμηρίωση. Δουλεύουν καλύτερα όταν συνδυάζονται.
Βοηθάει η υπογράμμιση;
Ελάχιστα, όταν γίνεται μόνη της. Χρήσιμη είναι μόνο ως πρώτο βήμα για να εντοπίσεις τα βασικά, που μετά θα ανακαλέσεις χωρίς το βιβλίο.
Πόσες ώρες πρέπει να διαβάζει ένας μαθητής Λυκείου;
Δεν υπάρχει μαγικός αριθμός. Μετράει περισσότερο πώς διαβάζει: μια ώρα με ανάκληση και σωστή επανάληψη αποδίδει περισσότερο από τρεις ώρες ξαναδιάβασμα.
Υπάρχουν «οπτικοί» και «ακουστικοί» μαθητές;
Οι άνθρωποι έχουν προτιμήσεις, αλλά οι έρευνες δεν δείχνουν ότι μαθαίνουν καλύτερα όταν η διδασκαλία προσαρμόζεται σε ένα «στυλ». Όλοι ωφελούνται από τον συνδυασμό λέξεων και εικόνας.
Μάθηση με σύστημα, όχι με ώρες
Διαγωνίσματα, κύκλοι επανάληψης και ολιγομελή τμήματα για Γυμνάσιο και Λύκειο στην Καλαμαριά. Τηλ. 2310 403 337.